علومِ انسانیِ اسلامی؛ هم ممکن، هم مطلوب /پاسخ مستدل و طبقه بندی شده به اظهارات سروش طور حسن روحانی/ امام(ره) در خصوص علوم انسانی اسلامی چه می گ :: نشریه خبری پایدار


علومِ انسانیِ اسلامی؛ هم ممکن، هم مطلوب /پاسخ مستدل و طبقه بندی شده به اظهارات سروش طور حسن روحانی/ امام(ره) در خصوص علوم انسانی اسلامی چه می گ

درخواست حذف این مطلب
رجانیوز- مهدی جمشیدی | عضو هیأتِ علمیِ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه ی اسلامی:جهل را بی علّتی، عالِم کندعلم را علّت، کژ و ظالم کند(جلال الدین محمّد مولوی؛ مثنویِ معنوی؛ دفترِ دوّم؛ بیتِ 2752).اشاره:من در نوشتنِ این یادداشت، تردیدِ فراوان داشتم، از این جهت که اولاً، آنچه که حجت الاسلام حسن روحانی در زمینۀ ارتباطِ علم و دین و ماهیّتِ علمِ دینی گفته است، کمترین اثری از تازگی و طراوات نداشت، بلکه حاصلِ گرته برداری های ناشیانه و ناپخته ای بود که وی از نوشته های بیست سالِ پیشِ عبدالکریم سروش کرده بود، و ثانیاً پرداختن به این قبیلِ مسأله های نظریِ محض، هیچ تناسبی با وظایفِ وی که رئیسِ قوّه ی مجریّه است و باید برای گشودنِ گِره از معضلات و مشکلاتِ انباشته ی مردم، شب از روز نشناسد و لحظه ای از تدبیرِ اجراییاتِ معوق و معطلِ کشور، غفلت نورزد، ندارد. با این حال، از آنجاکه گفته های خطابی و سیاسی کارانه ی او، دست مایه ی فضاسازی و هوچی گریِ رسانه های زنجیره ای و لیبرال قرار گرفت، بر آن شدم که دستِ کم، به بیانِ پاره ای نکته های انتقادی دربارۀ سخنانِ وی از چشم اندازِ نظریِ امام خمینی- رضوان الله تعالی علیه - بپردازم تا کسانی گمان نبَرند که سخنانِ او، نمایانگرِ گفتمانِ انقلاب و امام خمینی ست و از موضعِ رسمیِ نظامِ جمهوریِ اسلامی حکایت می کند. آنچه که وی بر زبانِ خویش جاری ساخته، همچون گفته های قبلی اش در این باره، ریشه در لیبرالیسمِ معرفتی و شیفتگیِ او به علومِ انسانیِ سکولار دارد و به هیچ رو، همخوان و مطابق با عالَمِ معنایی و فکریِ انقلابِ اسلامی نیست.[1]. همه ی انواع و اصنافِ علوم، به اسلامی و غیرِ اسلامی تقسیم نمی شوند«عدّه ای در کشور ما، سال ها وقت صَرف کردند تا ریاضی و شیمی و فیزیکِ اسلامی درست کنند؛ ایشان پول، وقت و امکاناتِ زیادی صَرف کردند، اما حاصلی به دست نیاوردند.»[1]پاسخ این است که؛اولاً، «بعضی گمان کردند که کسانی که اصلاحِ دانشگاه ها را می خواهند و می خواهند دانشگاه ها اسلامی باشد، [...] توهم کردند که [...] هر علمی، دو قِسم است. [برای مثال،] علمِ هندسه، یکی اسلامی است، یکی غیرِ اسلامی؛ علمِ فیزیک، یکی اسلامی است یکی غیرِ اسلامی است. از این جهت، اعتراض کردند به این که علم، اسلامی و غیرِ اسلامی ندارد [...]. این ها اشتباهاتی است که بعضی می کنند، یا خودشان را به اشتباه می اندازند. [...] ما که می گوییم دانشگاه باید [...] تغییراتِ بنیادی داشته باشد، و اسلامی باشد، نه این است که [...] هر علمی، دو قِسم است: یکی اسلامی و یکی غیرِ اسلامی. [...] معنیِ اسلامی کردن، این نیست که در همه ی علوم، دو قِسم داریم؛ یک قِسم، هندسه ی اسلامی داریم، یک قِسم، هندسه ی غیرِ اسلامی [...]. لکن باید دانشگاه، اسلامی شود. [...] معنیِ اسلامی شدنِ دانشگاه این است که استقلال پیدا کند و خودش را از غرب، جدا کند.»[2] ثانیاً، «مخالفتِ روحانیّون با بعضی از مظاهرِ تمدّن در گذشته، صرفاً به جهتِ ترس از نفوذِ اجانب بوده است. احساسِ خطر از گسترشِ فرهنگِ اجنبی، خصوصاً فرهنگِ مبتذلِ غرب، موجب شده بود که آنان با اختراعات و پدیده ها، برخوردِ احتیاط آمیز کنند. علمای راستین، از بس، دروغ و فریب از جهان خواران دیده بودند، به هیچ چیزی اطمینان نمی کردند و ابزاری از قبیلِ رادیو و تلویزیون در نزدشان، مقدّمه ی ورود به استعمار بود. لذا گاهی حکم به منعِ استفاده از آن ها می دادند. آیا رادیو و تلویزیون در کشورهایی چون ایران، وسایلی نبودند تا فرهنگِ غرب را به ارمغان آوردند؟!»[3][2]. اسلام در ساختارِ درونیِ علومِ انسانی، مدخلیّت دارد، نه فقط در غایتِ آن«علم، علم است و به نوعِ تفکّر و ایدئولوژی، وصل نمی شود. [... با این حال، کسانی] تلاش کردند علوم را در دسته بندی های علومِ مرتبط با دین و علومِ ضدّدینی و یا علومِ سنتی و جدید، تقسیم بندی کنند. [...] علوم از لحاظِ اهداف و نتایجِ آنها، البته به دو دسته ی کلّی، قابلِ تقسیم هستند. [...] در تفکّرِ مادّی، علم وسیله ای برای قدرت یافتن و سلطه بر دیگران است، و بر این مبنا، همه ی علوم از سیاست تا فیزیک و شیمی، بر مبنای تفوّق یابی تعریف می شوند. [...] هر علمی که در خدمت به تعالیِ بشر باشد، اسلامی است. [...] تفاوتِ علومِ اسلامی و غیرِ اسلامی، صرفاً در اهداف و نتایجِ این علوم است، نه خودِ علم.»[4]پاسخ این است که؛اولاً، «اسلام، [مکتبِ] انسان ساز است؛ می خواهد انسان درست کند. [...] غرب، از این اصلاً خبری ندارد. غرب، دنبالِ این است که طیاره درست کند؛ به انسان، کار ندارد. [... غرب،] انسان را رو به تباهی دارد می بَرد.»[5]ثانیاً، «هرچه در قرآن هست، [... از] جنبه ی الوهیّتش هست؛ [...] هر چیزی طرح شده، [...] جنبه ی الوهیّ [اش] طرح شده است.»[6]ثالثاً، «اسلام، [...] دارای سیاست و نظامِ خاصِ اجتماعی و اقتصادی و فرهنگی است، که برای تمامیِ ابعاد و شؤونِ زندگیِ فردی و اجتماعی، قوانینِ خاصی دارد، و جز آن را برای سعادتِ جامعه نمی پذیرد.»[7] و همچنین: «دانشگاه را باز کند، لکن علومِ انسانی اش را به تدریج از دانشمندانی که در حوزه های ایران هست - و خصوصاً در حوزة علمیّة قم - استمداد کنند.»[8]رابعاً، «علوم، مطلقاً منقسم می شوند به دو قسمت: یکی علومِ دنیایی که غایتِ مقصد در آن ها، رسیدن به مقاصدِ دنیویّه است، و دیگر، علومِ اُخرویّه که غایتِ مقصد در آن ها، نیل به مقامات و درجاتِ ملکوتیّه و وصول به مدارجِ اُخرویّه است. [...] غالباً امتیازِ این دو نحوة علم، به امتیازِ نیّات و قصود است؛ گرچه خودِ آن ها نیز فی حدّ نفسها، به دو سنخ، منقسم شوند. [...] کلیّة علومِ اُخرویّه، از سه حال، خارج نیست: یا از قبیلِ علمِ بالله و معارف است، یا از قبیلِ علمِ تهذیبِ نفس و سلوک الی الله، یا از قبیلِ آداب و سننِ عبودیّت است.»[9][3]. دانشگاهیان، علومِ انسانی را از دین و عُلمای دین استمداد کنند«اصرار داشتند که نباید علومِ جدید را بپذیریم و می گفتند ما هر چه از علم نیاز داریم، می توانیم از حوزه های علمیّه به دست بیاوریم و لذا، نیازی به دانشگاه نداریم.»[10]پاسخ این است که؛اولاً، «بعضی توهم کردند که این ها که قائلند به این که باید دانشگاه ها، اسلامی باشد؛ یعنی فقط علمِ فقه و تفسیر و اصول در آن ها باشد، یعنی همان شأنی را که مدارسِ قدیمه دارند، باید در دانشگاه ها هم همان، تدریس بشود. این ها اشتباهاتی است که بعضی می کنند، یا خودشان را به اشتباه می اندازند. [...] ما که می گوییم دانشگاه باید [...] اسلامی باشد، نه این است که فقط، علومِ اسلامی را در آن جا تدریس کنند، [...] ما نمی خواهیم بگوییم ما علومِ جدیده را نمی خواهیم. [...] علومِ اسلامی، جایی دارد [و جای آن] در مدارسِ قدیمه هست و این جا [یعنی دانشگاه،] جای علومِ دیگر است، لکن باید دانشگاه، اسلامی شود. [...] معنیِ اسلامی شدنِ دانشگاه این است که استقلال پیدا کند و خودش را از غرب جدا کند.»[11] ثانیاً، «گمان نکنند بعضی از این اشخاص، که در اسلام، راجع به جامعه چیزی نیست؛ [...] اسلام، عمیق تر [...] از همه ی مکتب ها، راجع به امورِ انسانی [...] نظر دارد. [...] کسانی که اطلاع از احکامِ اسلام، [...] اقتصادِ اسلام، [...] فرهنگِ اسلام، [... و] علومِ عقلیِ اسلام [...] ندارند، [...] می گویند که در اسلام نیست. متخصّص لازم است، و در این امر، باید از حوزه های علمیّه، متخصّص بیاورند. [دانشگاه ها،] دست شان را دراز کنند پیشِ حوزه های علمیّه که در آن جا، این نحو متخصصّین هست. و دانشگاه را باز کند، لکن علومِ انسانی اش را به تدریج از دانشمندانی که در حوزه های ایران هست - و خصوصاً در حوزه ی علمیّه ی قم - استمداد کنند.»[12]ثالثاً، «فرهنگِ دانشگاه ها و مراکزِ غیرِ حوزه ای، به صورتی است که با تجربه و لمسِ واقعیّت ها، بیشتر عادت کرده است، تا فرهنگِ نظری و فلسفی. باید با تلفیقِ این دو فرهنگ، و کم کردنِ فاصله ها، حوزه و دانشگاه در هم ذوب شوند تا میدان برای گسترش و بسطِ معارفِ اسلام، وسیع تر گردد.»[13][4]. انبیاء می خواستند تمامِ ابعادِ عالَم و آدم را الهی کنند«اساساً این که شاخه ای از علم را به جنبه ای از دین وصل کنیم، برای آن علم، شأن و جایگاه ایجاد نمی کند، و اگر آن را به دین وصل نکنیم هم، چیزی از ارزشِ آن کم نخواهد شد.»[14]پاسخ این است که؛اولاً، «ربوبیّتِ حقّ تعالی - جلّ شأنه - از عالمیان، بر دو گونه است: یکی ربوبیّتِ عامّه که تمامِ موجوداتِ عالَم، در آن شرکت دارند، [...] و دوّم از مراتبِ ربوبیّت، ربوبیّتِ تشریعی است که مختصّ به نوعِ انسانی است و دیگرِ موجودات را از آن، نصیبی نیست، و این تربیت، هدایتِ طُرقِ نجات و ارائه ی راه های سعادت و انسانیّت و تحذیر از منافیّاتِ آن [است] که به توسطِ انبیاء - علیهم السلام- اظهار فرموده.»[15]ثانیاً، «آن چیزی که انبیاء می خواستند این بود که همه ی امور را الهی کنند؛ تمامِ ابعادِ عالَم را و تمامِ ابعادِ انسان را که خلاصة عالَم است.»[16][5]. اسلام از تبیینِ هیچ معرفتِ مؤثّر بر تربیتِ انسان و جامعه، فروگذار نکرده است«عدّه ی دیگری بودند که سعی داشتند ثابت کنند، آغاز و منشأ همه ی علوم، از اسلام بوده است و برای ربط دادنِ هر شاخه ای از علم به اسلام، به دنبالِ آیه و روایت می گشتند. [...] این باور نیز، صحیح نیست و ما تأکیداتِ مؤکّدِ پیامبرِ اسلام (ص) را داشتیم که پیروانِ اسلام را به علم آموزی از هر نطقه ی جهان، تشویق می کردند.»[17]پاسخ این است که؛اولاً، «معنیِ اسلامی کردن [علم]، این نیست که در همه ی علوم، دو قِسم داریم؛ یک قِسم، [...] اسلامی داریم، یک قِسم، [...] غیرِ اسلامی.»[18] ثانیاً، «اسلام [...] مکتبی است که برخلافِ مکتب های غیرِ توحیدی، در تمامِ شؤونِ فردی و اجتماعی و مادّی و معنوی و فرهنگی و سیاسی و نظامی و اقتصادی، دخالت و نظارت دارد و از هیچ نکته، و لو بسیار ناچیز که در تربیتِ انسان و جامعه، و پیشرفتِ مادّی و معنوی نقش دارد، فروگذار ننموده است؛ و موانع و مشکلاتِ [بر] سرِ راه تکامل را در اجتماع و فرد، گوشزد نموده و به رفعِ آن ها کوشیده است.»[19]ثالثاً، «شما این مَفخرهای خودتان را از یاد نبرید. روشنفکرهای ما و نویسندگانِ ما [...]، توجّه به مفاخرِ خودشان داشته باشد؛ این قدر، طرفِ غرب سجده نکنند! [...] شما خودت مطلب داری، چه کار داری کی چه گفته است؟! جهنم که گفته! چرا استشهاد به یک قوای اجنبی می کنی تا روحِ جوان های ما را افسرده کنی و این ها را از قالبِ خودشان بیرون کنی؟!»[20][6]. در قلمرو علومِ انسانی، فقط حضورِ انسان های متعهّد به اسلام، برتابیده می شود«استاد از لحاظِ علمی، باید آزاد باشد تا هر نظری که به آن رسیده را در تمامی علوم چه حقوق، جامعه شناسی، علومِ سیاسی و غیره، عالمانه و آزادانه بیان کند. اگر استادی مجبور شد در بیانِ نظر، خود را سانسور کند، مشخص است که در شیوه های خود، مشکل داریم. [...] باید در پژوهش آزاد باشیم و نباید هدف پژوهش را از ابتدا تعیین کنیم.»[21]پاسخ این است که؛اولاً، «اسلام، دینِ مستند به برهان و متّکی به منطق است و از آزادیِ بیان و قلم نمی هراسد، و از طرحِ مکتب های دیگر - که انحرافِ آن ها در محیطِ خودِ آن مکتب ها، ثابت و در پیشِ دانشمندانِ خودشان، شکست خورده هستند - باکی ندارد. شما دانشجویانِ محترم، نباید با پیروانِ مکتب های دیگر، با خشونت و شدّت، رفتار و درگیری و هیاهو راه بیندازند. خود با آنان به بحث و گفتگو برخیزید، [...] تا تهی بودنِ دستِ آنان ثابت شود. [...] ما با آزادی و منطق، موافق [هستیم]، ولی اگر توطئه و خرابکاری باشد، تکلیفِ دیگری داریم.»[22]ثانیاً، «جوانانِ عزیرِ دانشگاهی، [...] از نفوذِ عناصرِ منحرف و وابسته به چپ و راست، قاطعانه جلوگیری کنند، و نگذارند محیطِ مقدسِ دانشگاه، آلوده به اغراضِ منحرفان و وابستگان به اجانب گردد.»[23]ثالثاً، «علومِ انسانی، محتاج به [...] انسان های متعهّد [است ...]. انسانی که تعهّد به قواعدِ اسلام [... و] آن زیربنایی که توحید است ندارد، در علمِ انسانی نمی تواند عملی انجام دهد، الا انحراف، و این، قابلِ پذیرش نیست. در سایرِ رشته هایی که در دانشگاه ها هست، آن چیزی که موردِ نظر است، این است که اساتید، مشغول به کارِ خودشان باشند و توطئه در کار نباشد، اما انگیزه های آن ها، یک انگیزه های مختلفی است.»[24] و همچنین: «ساده اندیشی است [...] معلمی که انحراف دارد؛ معلمی که یا طرفِ شرق است و یا طرفِ غرب، یا تربیتِ شرقی دارد یا تربیتِ غربی، آن را ما معلم قرار بدهیم از برای این فرزندانی که نفوس شان مثلِ آیینه، صیقلی است. و هرچه در او وارد بشود، می پذیرد. [...] ساده اندیشی است که گمان کنیم که فقط تخصّص [...] و علم، میزان است [...]. ساده اندیشی است که ما گمان کنیم باید همة این ها که تخصّص دارند، هرطوری [از لحاظِ فکری] می خواهند باشند، باید بیایند و ما از آن ها استفاده [علمی] کنیم. استفاده نمی توانیم بکنیم؛ اگر مرضِ ظاهریِ ما را یک متخصّص، خوب بکند، امراضِ باطنی برای ما ایجاد می کند.»[25][7]. القای تُهی مایگی به ما از سوی غرب، موجب شده که به علمِ خود اتّکا نکنیم«هیچ کشوری با انزوا، به رشد و پیشرفت دست پیدا نخواهد کرد؛ اگر روابطِ علمیِ خود را با دنیا محدود کنیم، هیچ فایده ای برای ما نخواهد داشت. [...] اگر دانشجویی می خواهد در سمیناری در خارج از کشور حضور پیدا کند، نباید قبل و بعد از حضور، او را موردِ سئوال و جواب قرار دهیم، چراکه در دنیای علم، این حرف ها وجود ندارد، و در رشته های تخصصی، باید بتوانیم با دنیا تعامل کنیم. این بسیار نادرست است که به اساتید و پژوهشگران، مشکوک باشیم.»[26]پاسخ این است که؛اولاً، «بر ملّت و دولتِ جمهوریِ اسلامی [فرض] است در همة اعصار، که نگذارند عناصرِ فاسدِ دارای مکتب های انحرافی یا گرایش به غرب و شرق، در دانشسراها و دانشگاه ها و سایرِ مراکزِ تعلیم و تربیت، نفوذ کنند، و از قدمِ اوّل، جلوگیری نمایند تا مشکلی پیش نیاید و اختیار از دست نرود.»[27]ثانیاً، «از جمله نقشه ها، [...] بیگانه نمودنِ کشورهای استعمارزده از خویش، و غرب زده و شرق زده نمودنِ آن است؛ به طوری که خود را و فرهنگ و قدرتِ خود را به هیچ گرفتند، [...] و این پوچ و تهی مغزیِ مصنوعی، موجب شده که در هیچ امری، به فکر و دانشِ خود اتّکا نکنیم و کورکورانه، از شرق و غرب تقلید نماییم، بلکه از فرهنگ و ادب و صنعت و ابتکار اگر داشتیم، نویسندگان و گویندگانِ غرب و شرق زدة بی فرهنگ، آن ها را به بادِ انتقاد و مسخره گرفته و فکر و قدرتِ بومیِ ما را سرکوب و مأیوس نموده و می نمایند.»[28]سخنِ پایانی: امام خمینی و علومِ انسانیِ اسلامیبه طورِ کلّی، مخالفتِ ما با علومِ انسانیِ غربی و تمایل به تولیدِ علومِ انسانیِ اسلامی می تواند متّکی بر یکی از مقولاتی باشد که از پی می آید:[1]. علومِ انسانیِ غربی، «حاکمیّتِ سیاسی» را نقد می کند و حاکمیّتِ سیاسی، از نقد گریزان و طالبِ تثبیتِ اقتدارِ خویش است. در این حال، علومِ انسانی باید به صورتِ کلّی نفی شود تا به عنوانِ ابزارِ نقّادی و به چالش کشیدن، استفاده نشود. این تلّقی، «سیاست گریزانه» یا «مصلحت گرایانه» است.[2]. علومِ انسانیِ غربی، معرفتی «غربی» است و «غرب»، «دیگری» و «غیر» نسبت به ما به شمار می آید. از این رو، ما به عنوانِ «مسلمان» یا «شرقی»، باید معرفتِ متناسب با «اقلیم و بومِ جغرافیاییِ خویش» تولید کنیم تا «هویّتِ» خود و «استقلالِ جهانِ فرهنگی و معنایی»مان را از دست ندهیم. این تلّقی، «اقلیم گرایانه» یا «هویّت اندیشانه» است.[3]. علومِ انسانیِ غربی برای ما نامطلوب است به این دلیل که «مسأله ها» و «معضله ها»ی ما در آن وجود ندارند، اما برای جوامعِ غربی، مطلوب است، چون به حلّ مسأله ها و معضله های آن ها می پردازد. بنابراین، اگر همین علومِ انسانیِ موجود - که غربی است - نسبت به حلّ مسأله ها و معضله های ما اهتمام بورزد و در فضای انتزاعی و غیرِ واقعی به سَر نبرد، برای ما نیز مطلوب خواهد بود. از این رو، مقصود از تحوّل در علومِ انسانی، تعویضِ مسأله ها و معضله های آن است و می توان با همان مبادی و مفاهیمِ نظری، به مطالعه ی جامعه ی خود نیز بپردازیم. این تقریر از محلّ نزاع، «مسأله گرایانه» یا «عمل گرایانه» است.[4]. علومِ انسانیِ غربی، «غایاتِ» ما را محقّق نمی کند، بلکه در پیِ غایاتِ دیگری است. از این رو، ما باید علومِ انسانیِ غربی را به کار ببریم، اما آن را به خدمتِ غایاتِ خود بگماریم.[5]. علومِ انسانیِ غربی، «مبادی و ماهیّتِ مادّی» دارد و تفسیری که از جهانِ انسانی و واقعیّت های آن دارد، مبتنی بر همین مادّی گری - اعم از مادّی گری هستی شناختی، روش شناختی و اخلاقی - است. معضلِ اصلیِ غرب که آن را دچارِ انسداد و بحران کرده، مادّی گریِ برخاسته از نفی یا حاشیه نشینیِ خداوند در تفکّر و زندگیِ غربیان است. تدبیرِ جوامعِ غربی بر عهده ی علومِ انسانی است و علومِ انسانیِ غربی به سببِ آن که «دین» را منبعِ معتبرِ معرفت شناختی قلمداد نمی کند، بر آن تکیه ندارد و صرفاً «عقل» و «تجربه» را معتبر می انگارد. از طرفِ دیگر، این صنف از علومِ انسانی، تصویری «حیوانی» و «منفعت جویانه» از انسان ساخته و پرداخته می کند و انسان را «فاقدِ روح» و «گرگ صفت» معرفی می نماید. این تلّقی ها، با واقعیّاتِ انسان و جهانِ انسانی، همخوان نیست. انسان، حیوانِ «ابزارساز» یا «سودجو» نیست، بلکه از «فطرتِ الهی» برخوردار است و «خیر» و «صلاح» در او اصالت دارد و تنها با «تجربه ی حسی» و «تحلیل های مادّی» نمی توان به واقعیّت های جهانِ انسانی پی برد و تبیینی حقیقی از آن ها عرضه کرد.از میانِ این تلّقی ها، امام خمینی با تلّقیِ پنجم، موافق است و در گفته ها و نوشته های خود، به آن اشاره کرده است. ایشان، نه محلّ نزاعِ ما با علومِ انسانیِ غربی را به «هویّت و عواملِ هویّتی» تغییر می دهد و از «معرفت و عواملِ معرفتی» غفلت می کند، و نه در برشمردنِ عواملِ معرفتی، سطحِ نزاع را به تغییرِ «مسأله ها» و «غایات» فرومی کاهد. ایشان با عمیق ترین و زیرینی ترین لایه ی علومِ انسانیِ غربی که همان «مبادی فلسفی» است، مخالفت می کند و «مبادی هستی شناختی» و «مبادی معرفت شناختی» علومِ انسانیِ غربی را «مادّی» می داند. آن گاه درباره ی «ماهیّتِ» علومِ انسانیِ غربی، داوری می کند و «مکاتبِ» تشکیل دهندة این علوم را عاجز از فراهم ساختنِ سعادت برای انسان می داند. بنابراین، علومِ انسانیِ غربی، «ترمیم پذیر» و «اصلاح شدنی» نیست و نمی توان تحوّل در علومِ انسانی را به معنیِ «تهذیب» و «تکمیلِ» علومِ انسانیِ غربی دانست و از «تأسیس» و «ابداعِ» علومِ انسانیِ اسلامی صرفِ نظر کرد. علومِ انسانیِ غربی، چه به لحاظِ «مبادی فلسفیِ» خویش و چه به لحاظِ «پاسخ ها»یی که به مسأله های انسانی داده است، منحط است و ما نباید به تغییراتِ اقلّی و سطحی در این سنخ از علومِ انسانی، خوش بین باشیم.****[1]. حسن روحانی؛ در مراسمِ اختتامییه ی جشنواره ی خوارزمی، پایگاه اطلاع رسانیِ ریاستِ جمهوری؛ 5 اسفند 1396؛ شناسه ی خبر 103149.[2]. امام روح الله موسوی خمینی؛ صحیفه ی امام؛ ج 12؛ ص 248- 252.[3]. همو؛ صحیفه ی امام؛ ج 21؛ ص 277.[4]. حسن روحانی؛ در مراسمِ اختتامییه ی جشنواره ی خوارزمی، پایگاه اطلاع رسانیِ ریاستِ جمهوری؛ 5 اسفند 1396؛ شناسه ی خبر 103149.[5]. امام روح الله موسوی خمینی؛ صحیفه ی امام؛ ج 8؛ ص 81.[6]. همان، ص 438- 437.[7]. همان؛ ج 5، ص 389.[8]. همان؛ ج 15، ص 415.[9]. همو؛ شرحِ چهل حدیث؛ ص 412.[10]. حسن روحانی؛ در مراسمِ اختتامییه ی جشنواره ی خوارزمی، پایگاه اطلاع رسانیِ ریاستِ جمهوری؛ 5 اسفند 1396؛ شناسه ی خبر 103149.[11]. امام روح الله موسوی خمینی؛ صحیفه ی امام؛ ج 12؛ ص 248- 252.[12]. همان، ج 15، ص 415.[13]. همان، ج 21، ص 99.[14]. حسن روحانی؛ در مراسمِ اختتامییه ی جشنواره ی خوارزمی، پایگاه اطلاع رسانیِ ریاستِ جمهوری؛ 5 اسفند 1396؛ شناسه ی خبر 103149.[15]. امام روح الله موسوی خمینی؛ آداب الصلوه، ص 264- 265.[16]. همو؛ صحیفه ی امام؛ ج 8، ص 62.[17]. حسن روحانی؛ در مراسمِ اختتامییه ی جشنواره ی خوارزمی، پایگاه اطلاع رسانیِ ریاستِ جمهوری؛ 5 اسفند 1396؛ شناسه ی خبر 103149.[18]. امام روح الله موسوی خمینی؛ صحیفه ی امام؛ ج 12، ص 248- 252.[19]. همان؛ ج 21، ص 402- 403.[20]. همان؛ ج 9، ص 469.[21]. حسن روحانی؛ در مراسمِ اختتامییه ی جشنواره ی خوارزمی، پایگاه اطلاع رسانیِ ریاستِ جمهوری؛ 5 اسفند 1396؛ شناسه ی خبر 103149.[22]. امام روح الله موسوی خمینی؛ صحیفه ی امام؛ ج 10، ص 81.[23]. همان؛ ج 18، ص 84.[24]. همان؛ ج 14، ص 292.[25]. همان؛ ج 13، ص 510.[26]. حسن روحانی؛ در مراسمِ اختتامییه ی جشنواره ی خوارزمی، پایگاه اطلاع رسانیِ ریاستِ جمهوری؛ 5 اسفند 1396؛ شناسه ی خبر 103149.[27]. امام روح الله موسوی خمینی؛ صحیفه ی امام؛ ج 21، ص 43- 431.[28]. همان، ص 414- 415.